Big.Ucoz.Com

Nə qədər alma yeməliyik?

danger — Sun, 24 Apr 2022 06:27:40 GMT

Alma, hər vaxt ən asan çatıla bilən, sarısı, qırmızısı, yaşılı kimi müxtəlif rəng və dadlarda növləri olan bir meyvədir. Bu qədər bol olmasının bir səbəbi olmalıdır.
Bunun səbəbləri...
Alma, bütün dünyada çox köhnədən bəri bilinən və sevilərək yeyilən bir meyvədir. Yurdumuzda hər növü ən yüksək keyfiyyətdə yetişdirilir. Köhnə Çin tibbində almanın qızdırma salıcı olduğuna inanirdılar. Tarix boyunca hər kəs tərəfindən qəbul edilən və elmi olaraq isbat edilən təsiri isə, bağırsaqları yaxşı işlətdiyidir. Ehtiva etdiyi alma turşusunun zərərli bəzi bağırsaq bakteriyalarının istehsalını dayandırdığı düşünülür. Köhnə Romalılar almanın bağırsaq məşqçi xüsusiyyətini bildiklərindən ötəri qəbizlik vəziyyətində dərman kimi istifadə etmişlər.
Önləmədə faydalı olduğu xəstəliklər...Ürək-damar xəstəlikləri
Qandakı və çöldən alınan xolesterolu salma təsiri ürək-damar xəstəliklərinin önlənməsində köməkçi rol oynayır. Qandakı xolesterol, sərbəst radikallar (dəyişməyə uğramış Oksigen molekulları) tərəfindən oksid olmadıqca damar çəpərinə yapışıb damar sərtliyi etməz. Beləcə yüksək təzyiq, ürək xəstəlikləri və iflicin qarşısını alar.
Şəkər xəstəliyi
Şəkər və şəkərə çevrilən ağ çörək, ağ makaron, ağ undan edilən bütün qida maddələri, ayrıca kartof və qarğıdalı qan şəkərini çox sürətli yüksəltdiyindən ötəri şəkər xəstəliyinin baş düşmənləridir. Almanın içindəki maddələr şəkəri içinəçəkərək,qan şəkərinin sürətli bir şəkildə yüksəlməsini önləyir. Həkiminin tövsiyəsi daxilində alma, şəkər xəstələrinin qəbul edə biləcəyi ən faydalı meyvələrdən biridir.
Nə qədər alma yeməliyik?
Gündə, bir orta boy alma yemək kafidir.
ƏSLA QABIĞINI SOYMAYIN. Alma hər mövsüm olan bir meyvədir. Soyuducuda iki həftə xarab olmadan saxlana bilər.
Anaların hamiləlikləri əsnasında istehlak etdikləri yeməklərdən, uşaqların astmaya yaxalanmasında qoruyucu təsirə sahib tək qida almadır.Hamiləlik əsnasında ananın yediyi alma, körpəni astımdan qoruyur. Hollandiyalı və Skoç elm adamlarının reallaşdırdığı araşdırmada; anaların hamiləlikləri əsnasında istehlak etdikləri yeməklərdən, uşaqların astmaya yaxalanmasında qoruyucu təsirə sahib tək qidanın alma olduğu təsbit edildi.

Çaytikanı

danger — Sat, 05 Feb 2022 21:01:34 GMT

Çaytikanı qiymətli vitaminli bitkidir. Təbabətdə meyvələrindən istifadə edilir, meyvələri oktyabr-dekabr aylarında yığılır və onlardan yağ alınır. Çaytikanının yağı yarasağaltma qabiliyyətinə malik olduğu üçün şüa zədələnməsini, dəri xəstəliklərini, yanığı, mədə və 12 barmaq bağırsaq yarası və b. xəstəliklərin müalicəsində istifadə edilir. Qədim Monqol, Çin xalq təbabətində çaytikanının meyvələri və yarpaqları mədə xəstəliklərinin müalicəsində, yel xəstəliklərində, dəri xəstəliklərində işlədilirdi.
Qədim Yunanıstanda yarpaqlarının və budaqlarının həlimi ilə adamları və heyvanları müalicə edirdilər.
Xalq təbabətində meyvələrinin həlimi dəri xəstəliklərinin müalicəsində, yarpaqlarının həlimi podaqranı, revmatizmi müalicə etmək üçün işlədilirdi. Toxumlarının həlimi işlədici kimi istifadə edilirdi. Mədə və onikibarmaq bağırsaq yarası xəstəliklərində yeməkdən qabaq gündə 2-3 dəfə bir çayqaşığı çaytikanı yağı içmək məsləhətdir. Müalicəni bir ay ərzində aparmaq lazımdır. Bu məqsədlə çaytikanı həlimindən də istifadə edilir. Meyvələrinin həlimi: 1 xörək qaşığı meyvələri bir stəkan qaynanmış su ilə çaynikdə 10 dəq. qaynadılır. Süzüb bütün dozanı yeməkdən qabaq içmək.
Yadda saxlamaq lazımdır ki, çaytikanı yağı xlosisititdə, mədə-bağırsaq pozğunluğunda və mədəaltı vəzilərin xəstəliyində məsləhət görülmür.
Ateroskleroz xəstəliyinin müalicəsi üçün yeməkdən 30 dəq. qabaq 1 çay qaşığı çaytikanı yağı içmək məsləhətdir. Bu qanda xolesterinin səviyyəsini aşağı salır və arterial təzyiqi normallaşdırır.
Saçların tökülməsinə qarşı. Saç töküləndə sistematik olaraq çaytikanı meyvəsi yemək məsləhətdir. Çaytikanı bitkisinin cavan budaqlarının həlimini içmək də faydalıdır. Başı yuduqdan sonra çaytikanı yağı ilə başı sürtmək çox yaxşıdır.
Qripdə çaytikanının cavan budaqlarından kəsilmiş çöpləri xırda doğramaq 2 x.qaşığı 2 stəkan su töküb bağlı qabda 15 dəq. qaynatmaq, süzmək 1 x.qaşığı bal əlavə etmək. Gün ərzində içmək.
Şüa xəstəliyində dəridəki xəstə sahələrə (yerlərə) çaytikanı yağı sürtmək. Bir ay ərzində gündə 3 dəfə 1 ç.qaşığı çaytikanı yağı içmək.
Çaytikanı yağı qurdeşənəyi dəri xəstəliyinin müalicəsində istifadə edilir. Yeməkdən qabaq gündə 2-3 dəfə ½ x.qaşığı çaytikanı yağı qəbul etmək.
Sonsuzluqda: Çaytikanının meyvəsinin təzə və konservləşdirilmiş şirəsini içmək. Çaytikanı yağından içmək məsləhətdir. Bunlarda E vitamini vardır.
Çaytikanının meyvələrinin və yarpaqlarının həlimi podaqra və yel xəstəliklərində kömək edir, toxumlarının həlimi isə yüngül işlədicidir.
Çaytikanının şirəsi bal ilə öskürmədə, bronxitdə və sinədə ağrı olanda gözəl dərmandır: ½ stəkan çaytikanı şirəsini 1 x.qaşığı bal ilə qatıb 5 dəq. bişirmək. Xörək qaşığı ilə gündə 3 dəfə qəbul etmək.
Mədə və 12 barmaq bağırsaq yarasında çaytikanı meyvəsinin həlimi içilir: 3 x.qaşığı meyvə 500 ml qaynar suda 10 dəqiqə qaynadılır, süzülür. Gündə 2-3 stəkan içmək.
Çaytikanının budaqları və yarpaqları bağırsaq pozğunluğunda istifadə edilə bilər: 1 x.qaşığı xırdalanmış yarpaq və budaq qarışığına 1 stəkan soyuq su töküb 5 dəqiqə qaynatmaq, 30 dəqiqə dəmləmək, süzmək və bir dəfəyə içmək.
Dərinin allergiya zədələnməsində, tropik yaralarda və dərinin şüalanmasından yaranan xəstəliklərdə çaytikanı meyvələrindən həlim hazırlanır: 20 qr. meyvənin üstünə 1 stəkan qaynanmış su töküb 10 dəq. qaynadıb dəmləmək, süzmək 100 qr. ismək və kompres qoymaq.
Böyrək xəstəliklərində: 50-70 qr. çaytikanı meyvələrinin şirəsini çıxardıb 1 stəkan qaynanmış südlə qarışdırmaq. Yeməkdən qaban gündə 3 dəfə ½ stəkan içmək.
Qara ciyər xəstə olanda: 50 qr çaytikanı meyvələrinin şirəsini çıxardıb 1 stəkan mineral suya qatıb ½ stəkan yeməkdən qabaq gündə 3 dəfə içmək. Müalicə kursu 1 həftə.
Mədə və 12 barmaq bağırsaq yarasında çaytikanı yağını 1 ç.qaşığı gündə 3 dəfə qəbul etmək məsləhətdir.
Anginada, tonzilitdə, faringitdə burunun içərisinə çaytikan yağı sürtmək faydalıdır.
Uzun müddət az miqdar çaytikanı yağı qəbul etdikdə qanda xolesterinin miqdarı azalır və aterosklerozu ləngidir.
Çaytikanı yağı yaraları da yaxşı sağaldır (çirkli, irinli yaraları yox): bunun üçün tənzifə azca çaytikanı yağı hopdurulur və gündə bir dəfə sarğı qoyulur.
Limfodüyünlərinin böyüməsində çaytikanının cavan yarpaqlarından 1 x.qaşığı, şam ağacının cavan iynə yarpaqlarından 1 x.qaşığı 3 stəkan soyuq suya töküb 20 dəq. bişirmək. Həlim 1,5 stəkan alınmalıdır. İsti-isti 0,5 stəkan gündə 3 dəfə çay kimi içmək. Müalicə kursu 3 aydır 1 ay yazda və 1-2 ay qışda.
Çaytikanı yağının hazırlanması üsulları:
1 üsul. Çaytikanının yetişmiş meyvələri surtkəcdən keçirilir, alınan toxumları və cecəsini qurutmaq və ayrıca saxlamaq. Sürtkəcdən sonra alınan meyvənin lətini və suyunu 800C qızdırmaq, bankaya töküb dəmir qapaqla kip bağlamaq. 2-3 aydan sonra bankadakı məhsul 2 qata bölünəcək, üstdəki qatı 28% yağdan ibarətdir, bu qatı səliqə ilə qazana tökmək. Bunun üstünə sürtkəcdən keçirəndə alınan toxumları və cecəni əlavə etmək. Alınan bu qatışığın hər 1 kq kütləsinə 0,5 litr qaynanmış qaynar günəbaxan yağı töküb duxovkaya və ya su hamamında qarışdırmaqla 12 və daha yaxşı olar ki, 24 saat pörtdətmək. Bundan sonra bütün bu qarışığı tənzif torbaya töküb asmaq ki, yağ süzülsün.
II üsul. Yetişmiş çaytikanı meyvələri şirəçəkən maşından keçirilir. Bu zaman şirəçəkən maşını elə işlətmək ki, şirə az alınsın, cecə və toxumlar çox alınsın. Cecə və toxumları quruducu şkafda 50-650 (günün altında olmaz) qurutmaq. Alınan şirəni bankaya töküb durulmaq üçün qoymaq. Bir neçə gündən sonra şirə iki qata ayrılacaq. Çaytikanı yağı yuxarı qatda toplanır. Bunu ayırmaq, sıxmaq, cecə hissəsi varsa, qurutmaq.
Bundan sonra qurudulmuş cecə və toxumları qazana tökmək və hər 1 litr günəbaxan yağına 500 qr. cecə və toxum töküb duxovkada 600 temperaturda 2 saat saxlamaq. Bundan sonra alınan məhsuldan şirəçəkəndə yağı cecədən ayırmaq, alınan çaytikanı yağını əvvəlcə şirəçəkəndən sonra alınan yağla qatmaq. Dərman hazırdır, onu təyinatına işlətmək olar.
III üsul: 2 kq çaytikanı almaq, ərtləmək, yumaq və emal qazana töküb üstünə, 1,5-2 litr günəbaxan yağı tökmək. Yağ qaynayanda odunu azaltmaq və 4-5 saat qaynatmaq. Tez-tez qarışdırmaq ki, yağ yanmasın. Qazanda meyvələr şokolad rəngində və yağ tünd qırmızı rəng alanda qazanın altını söndürmək. Yağ hazırdır. Qaynar-qaynar tənzifdən bankalara süzmək

Badam

danger — Sat, 05 Feb 2022 20:59:51 GMT

Xalq təbabətində badam ləpəsi qan azlığında, bronxial asmada və yuxusuzluqda işlədilir. Badam yağı ürək və qulaq ağrısında, sətəlcəmdə, iltihabda və boğaz ağrısında faydalıdır. Badamda xüsusi maddə vardır ki, o orqanizmin hüceyrələrini qoruyur və onları sağlam saxlayır.
Yataq yarasında badam yağı bədənin xaricinə çəkilir. Badam orqanizmdə olan pis xolesterinin miqdarını azaldır. Şərq təbabəti təsdiq edir ki, badam və əncirin qarışığı jenşenin bütün faydalı xassələrini üstələyir. Badam şəkərlə birlikdə asmada, plevritdə, bağırsaq və sidik kisəsində yara olanda çox faydalıdır. Badam kişiliyin qüvvəsini artırır, görməni yaxşılaşdırır. Badam sevənlər üçün yaxınlaşan qocalıq qorxulu deyildir. Badamı sevənlər istənilən yaşda özlərini gümrah, cavan və yüngül hiss edir.
İnfarkdan sonra 100 qr badam ləpəsini qaba töküb, üstünü örtənə qədər qaynar qaynanmış su tökmək, 10 dəq. saxlayıb qabıqları təmizləmək. Həvəndəstədə xəmirə çevrilənə qədər əzmək və bu zaman vaxtaşırı 2-3 x.qaşığı soyuq qaynanmış su əlavə etmək. Alınan kütləni bir bankaya töküb üstünə 3 stəkan qaynanmış soyuq su tökmək, qarışdırmaq və sıxıb süzmək. Süd rəngli maye alınacaqdır. Sıxılıb süzülmə zaman qalan iri hissələri təkrar əzmək su əlavə etmək və sıxıb süzmək. Birinci və ikinci süzmədən sonra alınan badam südünü qaynatmaq və zövqə uyğun şəkər qatmaq. Yeməkdən sonra gündə 3 dəfə 100 ml. içmək.
Yatmazdan qabaq qulağa 5-6 damcı badam yağı damızdırmaq və pambıqla qulağı tıxamaq. Bu müəyyən qədər ağır eşitmədən qoruyur.

Banan

danger — Sat, 05 Feb 2022 20:56:41 GMT

Bananda C, B1, B2, PP, E vitaminləri, şəkər, karotin və fermentlər vardır. o, üzvi, xüsusilə alma turşuları, efir yağları və mədə - bağırsaq xəstəliyində faydalı, nişasta ilə zəngindir. Kalium bananda xüsusilə çoxdur, belə ki, orta ölçülü bananda onun miqdarı 450 mq-a qədər olur. Banan insan orqanizmində serotonin əmələgətirmə qabiliyyətinə malikdir ki, buna da xoşbəxtlik harmonu deyirlər.
Arterial təzyiqi olan adamlara xeyirlidir. Norveç alimləri müəyyən edib ki, hər gün 2 banan yeyən adamların təzyiqi aşağı salması üçün dərman tələb olunmur.
Qəbizlikdə 150 qr bananın üzərinə küncüt səpip yemək. Bunu 7 gün davam etdirmək.
Latın Amerikasında göyöskürəyi və güclü öskürəyi bananla müalicə edirlər. Çox dəymiş 2 ədəd banan ələkdən keçirtmək və bu kütlənin üzərinə 1 stəkan qaynar şirin su tökmək. Bu içkidən qaynar, gündə 1-2 stəkan qurtum-qurtum içmək.

Böyürtkən

danger — Sat, 05 Feb 2022 20:55:07 GMT

Dərman vasitəsi meyvələri və yarpaqlarıdır. Yarpaqları çiçək açan vaxtı, meyvələri isə yetişəndə yığılır.
Hələ Dioskrid təzə yarpaqlarını əzərək onların həlimini dəri zədələnməsində, ekzemada, yara və irinli yaralarda məlhəm kimi istifadə etmişdir. Meyvələri və şirəsi susuzluğu yaxşı yatızdırır.
Xalq təbabətində yarpaqlarının həlimi tərlədici, köklərinin həlimi isə sidikqovucu kimi işlədilir. Yarpaqlarının və cavan zoğlarının həlimi və çayı anginada, stomatitdə (ağızın selikli qişasının iltihabında), ekzemada məlhəm qoymaq və vanna qəbul etmək üçün istifadə edilir.
Təzə və quru meyvələrinin həlimi və ya dəmlənmişi susuzluğu yatırdır, hərarəti aşağı salır, kəskin respirator və sətəlcəm xəstəliklərində məsləhət görülür. Qurudulmuş meyvələrinin və mürəbbəsinin çayı tərlədici və sidikqovucu təsirə malikdir. Dəymiş meyvələri, mədəni yüngül işlədici, kal meyvələri isə bərkidicidir. Meyvələri mədə-bağırsağın fəaliyyətini tənzimləyir, həzmini yaxşılaşdırır və sistit (sidik kisəsinin iltihabında) və böyrək xəstəliyində faydalıdır. Yarpaqlarının həlimi və çayı (1/20 nisbətində) ağızı və boğazı qarqara etmək üçün məsləhətdir. Öskürəkdə, mədədən qan axanda, qaraciyər xəstəliklərində, əsəb pozğunluğunda və təngənəfəslikdə daxilə qəbul etmək üçün istifadə edilir.
Böyürtkənin göy yarpaqlarından hazırlanmış cövhər (çay) ishalda, qastritdə və mədə qanaxmalarında məsləhət görülür.
Yarpaqlarının çayı belə hazırlanır.
1 xörək qaşığı yapaqlarından 200 ml qaynanmış suda 4 saat dəmlənir və yeməkdən 20-30 dəqiqə qabaq gündə 3-4 dəfə ½ stəkan içilir.
Dəmrov xəstəliyində 3 x.qaşığı böyürtkan yarpaqlarının üzərinə 3 stəkan soyuq su töküb 30 dəqiqə ağzı bağlı qabda zəif odla qaynatmaq, 30 dəqiqə dəmləmək, süzmək. Bu həlimlə xəstə yerləri yumaq.
Anginada (boğaz gəlməsində), stomatitdə (ağızın selikli qişasının iltihabında), damarların iltihabında ağızı və boğazı qarqara (yaxalamaq) üçün böyürtkan yarpaqlarının 20-30%-li dəmlənməsi və ya həlimi məsləhət görülür.
Şəkərli diabetdə böyürtkənin quru və xırdalanmış yarpaqlarından götürüb 1 stəkan qaynar suda 30 dəq. dəmləmək, süzmək. Yeməkdən 30 dəq qabaq gündə 3 dəfə 1/3 stəkan içmək.
Babasildə 1 x.qaşığı böyürtkənin kökünün üstünə 1 stəkan qaynar su töküb sakit odda 15-20 dəq qaynatmaq, 30 dəq dəmləmək, süzmək. Yeməkdən 20 dəq qabaq gündə 3-4 dəfə 100 ml qəbul etmək.
Titrəmə-qızdırmada böyürtkanın təzə meyvələri və onun şirəsi istifadə edilir. Zərərli təsiri olmadığı üçün böyürtkanın meyvələri uşaqların müalicəsi üçün çox faydalıdır.
Xalq təbabətində böyürtkənin təzə meyvələri, mürəbbəsi, siropu çayla susuzluğu yatırtmaq, xəstənin ümumi vəziyyətini yaxşılaşdırmaq və həmçinin tərlədici, sidikqovucu, sakitləşdirici və iştahaaçan kimi geniş istifadə edilir.
1 x.qaşığı quru xırdalanmış yarpaqları və kökləri 200 ml qaynar suda 15-20 dən. qaynadılır, soyudulur, süzülür. Yeməkdən qabaq gündə 3-4 dəfə 1-2 x.qaşığı qəbul edilir. Bunu boğazı qarqara etmək üçün də istifadə etmək olar.
Laringitdə (xirtdək iltihabı) 1-2 x.qaşığı böyüktkən yarpaqlarının üstünə 1 stəkan qaynar su töküb 1 saat dəmləmək, süzmək. Qarqara etmək üçün isti-isti istifadə edilir.
Əsəb gərginliyində (isteriyada) sakitləşdirici vasitə kimi böyürtkanın yarpaqlarının çayı məsləhətdir.
Çay: 1 x.qaşığı yarpaqlar 1 stəkan qaynar suda 1-2 saat dəmlənir, ½ stəkan yeməkdən qabaq gündə 2-3 dəfə qəbul edilir.
Qəbizlikdə: böyürtkənin yarpaqlarından 3 x.qaşığı 3 stəkan qaynar suya töküb termosda gecəni dəmləmək, süzmək. Yeməkdən 1 saat qabaq gündə 4 dəfə 150 ml qəbul etmək.
İnfarkdan sonra böyürtkənin yarpaqlarından 2 ç.qaşığı 1 stəkan suda 2-4 saat ərzində cövhərini çıxartmaq (dəmləmək), süzmək. Yeməkdən 20 dəq. qabaq gündə 3-4 dəfə 100 ml içmək.
Qerpesdə:
1. Böyürtkənin yarpaqlarından 10 qr. götürüb,1 stəkan qaynar su töküb 15 dəq qaynatmaq, 3 saat dəmləmək, süzmək. Yeməkdən 30 dəq qabaq gündə 4 dəfə 1 x.qaşığı qəbul etmək.
2. Böyürtkənin meyvələrinin şirəsini çıxartmaq 100-200 qr 1 x.qaşığı bal qatıb gündə 3 dəfə yeməkdən 20 dəq qabaq qəbul etmək.
Böyürtkənin göy yarpaqları isteriyada, aterosklerozda və hipertoniyada kömək edir.
Cövhər: 2-3 ç.qaşığı yarpaqları 1 stəkan qaynar suda 4 saat dəmlənir, yeməkdən qabaq gündə 3 dəfə ½ stəkan qəbul edilir.
Böyürtkənin meyvələri və yarpaqları ishalın və dizentiriyanın müalicəsində istifadə edilir.
Soyuqdəymədə 4 x.qaşığı böyürtkən yarpaqlarının üstünə 500 ml qaynar su töküb 4 saat dəmləmək, süzmək. Yeməkdən 0,5 saat qabaq gündə 4 dəfə 100 ml qəbul etmək.
Vadoyanka (bədən boşluğunda su yığılması) xəstəliyində böyürtkən kökləri sidikqovucu kimi məsləhət görülür.
Çay: 10 qr qurudulmuş kökləri 1 stəkan qaynar suda 2-3 saat dəmlənir, hər 2 saatdan bir 2 x.qaşığı qəbul edilir.
Laringitdə, anqinada və stomatitdə böyürtkən yarpaqlarının tünd çayı (cövhəri) ilə qarqara etmək məsləhət görülür.
Ürək xəstəliyi səbəbindən, özündəngetmədə böyürtkənin yarpaqlarını dəmləyib içirlər.
Çay: 2-3 ç.q. yarpaqları 1 stəkan qaynar su tökülüb 4 saat dəmlənir ½ stəkan gündə 3 dəfə yeməkdən qabaq içilr.
Aterosklerozda, əsəb gərginliyində və hipertoniyada böyürtkən yarpaqlarının çayı və cövhəri kömək edir.
Çay: 1 x.qaşığı yarpaqları 1 stəkan qaynar suda 1-2 saat dəmləmək, yeməkdən qabaq ½ stəkan gündə 3-4 dəfə içmək.
Cövhər: 2 ç.qaşığı yarpaqlarına 1 stəkan qaynar su tökülərək 2-4 saat dəmlənir. Yeməkdən qabaq gündə 3-4 dəfə ½ stəkan qəbul edilir.
Böyürtkən yarpağını və yaxud yetişmiş meyvəsini yemək ağızdan gələn iyin qarşısını almaq üçün məsləhətdir.
İshalda böyürtkanın yarpaqlarından 4 ç.qaşığı 500 ml qaynar suda 4 saat dəmləmək, süzmək. Yeməkdən 30 dəq qabaq gündə 4 dəfə hər dəfə 100 ml qəbul etmək.
Dəridə göbələk xəstəliyində: Böyürtkənin yarpaqlarından 3 x.qaşığı götürüb 3 stəkan soyuq su töküb zəif odda 30 dəq. qaynatmaq, 30 dəq. dəmləmək, süzmək. Bu həlim ilə xəstə yerləri yumaq.
Aybaşı pozğunluğunda 2 x.qaşığı böyürtkən yarpaqlarından 2 stəkan qaynar su töküb gecəni termosda dəmləmək, süzmək. Yeməkdən 30 dəq qabaq gündə 4 dəfə qəbul etmək.
Dizentiriyada böyürtkənin yarpaqlarından 2-3 x.qaşığı 0,5 litr qaynar suda 4 saat dəmləmək, süzmək. Yeməkdən 30 dəq qabaq gündə 3-5 dəfə 100 ml içmək.
Oynaqlarda ağrı olanda 2 m-ə qədər böyürtkən budaqları kəsmək, qurutmaq. Xırda doğrayıb üstünə 0,5 l araq tökmək. 30 gün şkafda qaranlıq yerdə saxlamaq. Yeməkdən qabaq gündə 3 dəfə 1 x.qaşığı içmək.

Əncir

danger — Sat, 05 Feb 2022 20:53:33 GMT

Əncir ürək - damar sistemi xəstəliklərində, trombozda (damarlarda qan laxtası əmələ gəlməsi) faydalıdır və qanəmələgətirmə vasitəsidir. Onu tərlədici, sidikqovucu, yüngül işlədici və həzm prosesini yaxşılaşdıran qida kimi yemək məsləhətdir.
Əncir beyin fəaliyyətini gücləndirir, fəhimi artırır. Yaponiya alimləri əncirin meyvələrindən şiş əleyhinə dərman təklif ediblər. Əncirin yarpaqları qurd əleyhinə təsirə malikdir.
Əncir xalq təbabətində qədimdən məlumdur. Meyvələrin süddə həlimi quru və göy öskürəkdə və səs telləri şişində işlədilirdi. Xalq təbabəti mürəbbə və həlimini qastrit və qəbizlikdə məsləhət görür.
Əziyyətverici quru öskürək zamanı ənciri süddə qaynadıb onun həlimini uşağa vermək çox faydalı vasitədir, bu həm də çox dadlıdır.
Qəbizlikdə əncir 100 qr, qaysı–10 qr, tumsuz qara gavalı 10 qr, ½ stəkan murdarça həlimi, bal-100 qr. Meyvələri yumaq, ət maşından keçirtmək və bunların hamısını bir qaba töküb qarışdırmaq. Yatmazdan qabaq 1 x.qaşığı bu dərmandan 100 ml soyuq su ilə qəbul etmək.
Göy öskürəkdə və güclü öskürəkdə 16 ədəd ağ quru ənciri 1 litr süddə qaynatmaq. Yeməkdən sonra isti-isti bir stəkan içmək.
Dolamada əncir və nar qabığından bərabər miqdar götürüb qarışdırmaq, yaxşı xırdalamaq və xəstə yerə qoymaq.
Səs xırıltılı və boğuq olduqda 2 x.qaşığı quru əncir meyvəsini 250 ml südə töküb 10 dəq. bişirmək. 100 ml gündə 2-4 dəfə isti-isti qəbul etmək.
Əncirin qurusu yüksək kaloriyalıdır, belə ki tərkibində 77% şəkər var. Qan azlığında, pozulmuş maddələr mübadiləsinin bərpasında, xroniki qəbizlikdə işlədici kimi və hərarəti aşağısalma vasitəsi kimi əncir istifadə edilir. Əncir ürək - damar sistemi xəstəliklərində, xüsusilə müxtəlif növlü aritmiyalarda və həmçinin aterosklerozda, hipertoniyada, tromboflebitdə faydalıdır. Sağlamlığı zəif, yaşlı adamlar əncir ilə qidalanmalıdırlar, çünki əncir qurusu həzm prosesini yaxşılaşdırır, xəstəlikdən sonra və qocalıqda qüvvəni bərpa edir. Müalicəvi əhəmiyyəti qaynanmış isti südlə yedikdə daha çox olur.
Bunun üçün 5-6 ədəd əncir qurusunu 1 stəkan qaynanmış südlə yeməkdən 30 dəq qabaq gündə bir dəfə qəbul etmək.

Zoğal

danger — Sat, 05 Feb 2022 20:52:10 GMT

Müalicə məqsədilə təzə və quru meyvələrindən, çox az hallarda isə yarpaqlarından, qabıqlarından və köklərindən istifadə edilir. Meyvələrin həlimi və şirəsi isalda faydalıdır. Müəyyən olunmuşdur ki, zoğalın meyvəsi tif dizinteriya qruplu bakteriyaları öldürmə qabiliyyətinə malikdir.
Tədqiqat nəticəsində müəyyən olunmuşdur ki, zoğalın və cır armudun şirəsi isalda müsbət nəticə verir. Zoğal sinqa əleyhinə dərman vasitəsi kimi böyük əhəmiyyətə malikdir. Bu məqsədlə onun həm təzəsi və həm də cemi, kiseli və kompotu əhəmiyyətlidir.
Xalq təbbətində zoğal maddələr mübadiləsi pozulanda, podaqra, dəri xəstəliklərində və həmçinin qanəmələgətirən dərman kimi istifadə edilir. Zoğalın meyvələri vərəm əleyhinə və iştahaçan vasitə kimi faydalıdır.
Kökləri və qabığı malyariya və revmatizmə qarşı dərman kimi işlədilir. Baş ağrısında zoğal tumlarının həlimi ilə isladılmış dəsmalı alına, köklərinin həlimini arpa unu ilə qarışdırıb çibana qoyardılar. Budaqlarının yarpaqları ilə birlikdə həlimi öd və sidikqovan, çiçəklərinin həlimi, meyvələrinin şirəsi və həlimi titrətmə – qızdırma əleyhinə vasitə kimi işlədilib. Zoğalın mürəbbəsi soyuqdəymə zamanı tərlədici və hərarət salan, mədə sancmasında ağrıkəsən vasitə kimi istifadə edilir.
Çin təbabətində zoğal vərəmdə, mədə tez-tez işləyəndə, qulaqlarda səs və beldə ağrı olanda işlədilir.
Dərmanları. Meyvələrinin həlimi belə hazırlanır: 2 xörək qaşığı meyvələri, 1 stəkan qaynar su ilə 8 saat dəmlənir. Gündə iki dəfə ½ stəkan qəbul edilir.
Köklərinin həlimi. Əzilmiş xırda kökləri (1: 10 nisbətində) qaynadılır, sonra iki saat dəmlənir. Bu dərman süzülür, gündə 3 dəfə və hər dəfə iki xörək qaşığı qəbul edilir.
Köklərinin belə həlimi orqanizmin tonusunu və fəaliyyətini artırır.
Budaq və yarpaqlarının birlikdə çayı: budaq və yarpaqlarının narın əzilmiş qarışığından 1 xörək qaşığı 1 stəkan qaynar suda dəmlənir. Süzülərək ¼ stəkan gündə 3-4 dəfə qəbul edilir. Bu isal əleyhinə, ödqovucu və sidikqovucu vasitədir.
Malyariyada 2 xörək qaşığı zoğal ağacının qabığını 2 stəkan su töküb zəif odda ağzı örtülü qabda 30 dəq. qaynatmaq, soyutmaq, süzmək. Bütün alınan həlimi qurtum – qurtum gün ərzində içmək.
Zoğal meyvəsi mədə qanaxmalarında və isalda faydalıdır. Cövhər: 5-10 q quru zoğal meyvələri 1 stəkan qaynar suya töküb 1 saat dəmlənir. İsalda gündə 1 stəkan, mədə qanaxmalarında isə yeməkdən qabaq gündə 3 dəfə 1 stəkan içmək.
Lumbaqoda (bel ağrısı) zoğalın meyvəsini (tumsuz) tənzifə büküb belin ağrıyan yerinə qoyurlar.
Zoğal sirkəsi: yuyulub tumları təmizlənmiş 1,5 kq zoğal ağacla döyülüb əzilir və şüşə bankaya tökülür, üzərinə 1,5 litr su, 200 qr şəkər və 1-2 budaq nanə əlavə edib ağzı ikiqat tənziflə bağlanır. Otaq şəraitində 2-3 ay saxlanır. Bundan sonra üst təbəqə süzülür və alınan sirkə xörəklərin hazırlanmasında istifadə edilir.

Həşəratlar necə xəbərləşirlər və bir-birlərini tanıyırlar

danger — Sun, 30 Jan 2022 21:04:45 GMT

Bəzən gözlə görünməyən heyvanlardakı bığcıqlar bir çox heyvanın yaşaması üçün böyük əhəmiyyət daşıyan orqanlardır. Uca Allah yer üzündə mükəmməl sistemlər yaratmış, yaratdığı hər şeydə Öz ucalığının və qüdrətinin dəlilləri olan qeyri-adi möcüzələr var etmişdir. Canlıların müxtəlif məqsədlər üçün istifadə etdiyi bığcıqları da hər gün yeni xüsusiyyətləri kəşf edilən yaradılış möcüzələrindən biridir.
Qarışqaların “bığcıq dili”
Keçən əsrdə qarışqalar üzərində aparılan elmi tədqiqatlar bu kiçik heyvanlar arasında mürəkkəb ünsiyyət şəbəkəsi olduğunu üzə çıxarmışdır.
İnsan qarşısına çıxan bir neçə qarışqanı bir-birindən ayırd edə bilməsə də, bir-birinin tamamilə bənzəri olan qarışqalar bir-birlərini asanlıqla tanıya bilirlər.
Qarışqalar bir-birlərini necə tanıyırlar?
İşçi qarışqa yuvasına girən qarışqanı tanımaq üçün bığcığı ilə onun bədəninə toxunur.
Koloniyadan olanla olmayanı həmin qarışqanın üzərindəki “koloniyanın qoxusu” ilə dərhal ayırd edir.
Yuvaya girən qarışqa əgər yaddırsa, ev sahibləri bu dəvətsiz qonağı qəbul etmirlər.
Əgər qonaq eyni cinsdən, ancaq başqa koloniyadandırsa, bunu da anlayırlar. Bu halda qonaq qarışqa yuvaya qəbul edilir, ancaq koloniyanın qoxusunu götürənə qədər qonaq qarışqaya daha az yemək verilir.
“Bığcıq dili”nin digər funksiyaları
Qarışqalar yuva yoldaşlarının bədənlərinə bığcıqları ilə toxunduqda məqsəd onlara məlumat vermək deyil, ifraz etdikləri kimyəvi maddələri qəbul edərək məlumat almaqdır. Bir qarışqa yuva yoldaşının bədəninə yüngülcə vurur və bığcığını tez-tez toxundurur. Kimyəvi siqnalları mümkün olduqca ona yaxınlaşdırmağa çalışır. Beləcə, yoldaşının yeni buraxdığı qoxu izlərini qəbul edib izləyərək qidanın mənbəyinə çatır.
Qarışqalarda toxunma vasitəsilə əmələ gələn bığcıq impulsları yeməyə başlamaq, dəvət, yuva yoldaşlarının bir-birlərilətanışolduğu sosial ünsiyyət kimi müxtəlif məqsədlərlə istifadə edilir. Məsələn, Afrikada yaşayan bir işçi qarışqa növündə işçilər bir-birlərilə qarşılaşdıqda əvvəlcə bığcıqlarını bir-birlərinə sürtürlər. Burada məqsəd ancaq salam və ya yuvaya dəvət məqsədi daşıyır.
Qarışqaların bığcıqları ilə toxunaraq qurduqları ünsiyyətə ən maraqlı nümunə qarışqanın qursağında saxladığı qidanı qısa toxunma ilə ağzından çıxararaq başqa qarışqanı yedirməsidir. Tədqiqatçılar bəzi həşərat və parazitlərin də bu taktikadan xəbərdar olduğunu, bundan istifadə edərək qidalandıqlarını təəccüblə seziblər. Qarışqanın diqqətini çəkmək üçün həşərat sadəcə bığcığı və ön ayağı ilə qarışqanın bədəninə yüngülcə toxunur. Bu zaman qarışqa qarşısında başqa canlı olsa da, yeməyini onunla paylaşır.
Bığcıqlarla xəbərləşən kar arılar
Arıların qoxualma orqanları bığcıqlarındadır. Bığcığın içinə doğru beynindən gələn qoxu sinirləri uzanır. Ancaq bu sinirlər qoxu maddələri ilə birbaşa təmasa girmirlər. Çünki həşəratların bədəni – bığcıqları da daxil olmaqla – qabıqla örtülüdür.
Arı bığcıqlarını mikroskop altında tədqiq etdikdə bığcığın üzərindəki çoxlu dəliklər diqqət çəkir. Beyindən gələn qoxu sinirləri bu dəliklərin içində qurtarır. Ancaq bu dəliklərin üzəri xüsusi pərdə ilə örtülüdür və sinir uclarını qoruyur. Buna baxmayaraq, qoxunu keçirmə xüsusiyyətinə malikdir. Bu dəliklərin arası isə incə tükcüklərlə örtülüdür. Bunlar arının eşitmə tükcükləridir.
Kar arıların tapdıqları yerlərin bir-birlərinə necə xəbər verdiklərini araşdıran elm adamları möcüzəvi hadisə ilə qarşılaşıblar. Arılar tərif etmək istədikləri yeri rəqs edərək digərlərinə başa salırlar. Rəqs zamanı digər işçi arılar istiqaməti tərif edən arının ətrafında toplanır və hər hərəkətini izləyir. Bundan əlavə, rəqqas arının titrəyən qarnına bığcıqları ilə toxunurlar. Bu hərəkət çox vacibdir, çünki arının havada əmələ gətirdiyi qırıq-qırıq axın qida mənbəyinin uzaqlığını bildirir. Arının bədəninin alt hissəsini silkələməsi sayəsində hava axınları əmələ gəlir. Digər arılar da bığcıqları ilə bu axınları qəbul edir və gedəcəkləri qida mənbəyinin uzaqlığını bu yolla müəyyən edirlər.
İşçi arıların bığcıqlarının üzərindəki 7 duyğu orqanının quruluşu:
a- kiçik, qalın divarlı tükcük
b- qalın divarlı qarmaq
c- narın, incə divarlı qarmaq
d- böyük, incə divarlı qarmaq
e- gözənəkli lövhə
f, g – çuxur orqan
Ağcaqanadın həssas bığcıqları
Ağcaqanadlarda eşitmə qabiliyyəti çox mükəmməldir. Ağcaqanadın başının üstündə iki bığcıq var. Bu bığcıqlar çoxlu eşitmə hüceyrələrinə malik həssas reseptorlardır.
Dişi ağcaqanadın qanadlarından çıxan səs erkək ağcaqanada təsir edən ən mühüm faktordur. Dişinin qanad səsləri erkəyin bığcığındakı reseptor hüceyrələrini titrədir və ağcaqanadın beyninə elektrik siqnalları göndərir. Erkək ağcaqanad həssas bığcıqları vasitəsilə cütləşmə vaxtı gəldikdə minlərlə səsin arasından dişinin qanad çırpma tezliyini ayırd edir.
Erkək ağcaqanadların bığcıqları dişilərə nisbətən daha həssasdır. Erkəyin başından çıxan 2 ədəd kiçik, tükcüklü bığcıqda çoxsaylı eşitmə hüceyrəsindən ibarət bir orqan var. “Conston orqanı” adlandırılan bu sistem səs dalğalarının titrəyişlərini eşidir və ayırd edir. Bu tükcüklü reseptorlar ancaq dik vəziyyətdə olduqda səs titrəyişlərinə qarşı həssas olurlar.
Termitlərin həssas bığcıqları darvinistlərin təsadüf iddiasını əsassız edir
Termitlər kor olmalarına baxmayaraq, bığcıqlarındakı həssas reseptorlar vasitəsilə yuvalarının təhlükəsizliyini qoruyurlar. Yuvalarına yaxınlaşan canlının düşmən qarışqa, həşərat yoxsa termit olduğunu dərhal ayırd edir və əgər yad canlıdırsa, yuvanın içinə girməyə qoymurlar.
Kor termitin yuvaya yaxınlaşan həşəratı necə tanıdığının səbəbi hər iki canlının yaradılışındakı mükəmməllikdə gizlənmişdir. Həşəratlarda “kitin təbəqəsi” adlandırılan qoruyucu maddə var. Bu təbəqə xüsusi qoxulu hidrokarbon molekulları yayır. Elm adamlarının müxtəlif cihazlarla laboratoriyalarda tədqiq və təhlil edərək üzə çıxardıqları bu molekulları termitlər bığcıqları ilə qəbul edir və buna əsasən, müdafiə hazırlığı görürlər. Termitlərin bu reseptorları o qədər həssasdır ki, öz koloniyalarından olmayan başqa termit cinsini belə asanlıqla ayırd edərək yuvalarına girməyə qoymurlar.
Termitlərin bığcıqları olmadan yaşaması qeyri-mümkündür. Çünki bu bığcıqları ilə nəinki düşmənlərini tanıyır, eyni zamanda istiqamətlərini tapır və koloniya həyatını davam etdirmək üçün kraliça termitdən gələn impulsları qəbul edirlər.
Bütün canlılar möhtəşəm xüsusiyyətləri ilə birlikdə uca Allah’ın əsəridir. Allah bir ayədə belə buyurur:
“… Elə bir canlı yoxdur ki, (Allah) onun kəkilindən tutmuş olmasın…” (Hud surəsi, 56)

Biologiya canlılar haqqında elmdir

danger — Sun, 30 Jan 2022 20:57:57 GMT

Biologiya yunanca "bios"- həyat, "loqos" - elm deməkdir. Biologiya - Yer üzərində yaşayan canlılar haqqında elmdir. Planetimizdə yaşayan canlılar olduqca müxtəlifdir. Gözlə görünməyən ən xırda orqanizmlərdən başlamis bütün bitkilər, heyvanlar və insan calılara aiddir. Bütün canlı orqanizmlər bitkilərə, heyvanlara və onlar arasında keçid təşkil edən göbələklər, bakteriyalar və digər canlılar qrupuna bölünur. Heyvanlarla bitkilər arasında keçid təşkil edən canlılarda həm heyvanlara, həm də bitkilərə xas olan əlamətlər olur.
Bitkilər haqqında olan elm - botanika, biologiya elminin bir bölməsidir. Bu elmin adı yunanca "botane" sözündən götürülmüşdür KI, bu da "göyərti", "ot", "bitki" deməkdir.
Təbiət canlılardan və cansizlardan ibarətdir. Bitki və heyvanlar, həmçinin bakteriyalar, göbələklər və viruslar birlikdə canlı təbiəti təşkil edir. Son məlumatlara görə bütün canlılar 4 aləmə — bakteriyalar, göbələklər, bitkilər və heyvanlar aləminə ayrılır.
Onların oxşar cəhətləri çoxdur. Elə sadə quruluşlu orqanizmlər vardır ki, onlar şərti olaraq ya bitki, ya da heyvanlar qrupuna aid edilir. Bitki və heyvanların quruluşundaki, eləcə də həyat fəaliyyətindəki oxşarlığı onların mənşəyinin ümumi olması ilə izah etmək olar.
BitKilər çox müxtəlifdir. Onlar Yer Kürəsinin hər yerində, hətta susuz səhralarda, bataqlıqlarda, dəniz və okeanlarda, göllərdə, çaylarda geniş yayılmısdır. İlin isti fəsillərində Arktika və Antarktikada da bitkilərə təsadüf etmak olar.Azərbaycanın düzən rayonlarından başlamış hündür dağ zonalarına qədər bütün ərazisi müxtəlif növlü bitkilərlə zəngindir. Boyük və kiçik Qafqaz dağlarının yamaclarında palıd, cökə, qarağac, vələs, fıstıq və başqa qiymətli ağac növlərindən ibarət meşəlıklər yerləşır. Respublıkamızın cənubundakı Talış meşələri dəmirağac, qaraçöhrə, Azat ağacı, şabalıdyarpaq palıd kimi nadir ağaclarla zəngindir. Düzənlikləri, dağ ətəklərini taxıl zəmiləri , meyvə bağları, pambıq tarlaları əhatə edir (1) Abşeron yarımadaasında zeytun, üzüm, əncir, zəfəran, badam kimi qiymətli bitkilər becərilir. Insanlar bağlarda, tarlalarda külli mıqdarda mədəni bitkilər yetişdirirlər. Bitkilərin əksəriyyəti yaşıl rəngdədir, lakin yaşıl olmayan bitkilərə də təsadüf edilir. Belə bitkilərə misal olaraq ağac köklərində parazitlik edən ağac sümürgənini göstərmək olər (2). Onun yarpaqları şəklini dəyişərək qırmızımtıl rəngdə olan pulcuqlara çevrilmişdir. Adətən, fındıq, qarağac və söyüd ağaclarının köklərində parazitlik edir.
Təbiətdə yaşıl bitkilərin əhəmiyyəti çox böyükdür. Bitkilərin yaşıl yarpaqlarında gedən fotosintez prosesi zamanı, bütün canlıların tənəffüsü üçün zəruri olan Oksigen xarıc olunur, havadakı karbon qazı isə udulur. Heyvanların əksəriyyəti bitkilərlə qidalanır. Ətlə qıdalanan yırtıcı heyvanların həyatı da bitkilərdən asılıdır, çünki onlar bitkiyeyən heyvanlarla qidalanır. Deməli, əksər canlıların, həmçinininsanın da qidasının ILK mənbəyi yaşıl bitkilərdir.
İnsanların qidasında taxıllar fısiləsindən olan dənli bitkilərdən buğda, çovdar, qarğıdalı və çəltik əsas yer tutur. Bu bitkilər qədim zamanlardan bəri insanlar tərəfindən becərilir. Tərəvəz bitkilərindən kartof, pomidor, kələm, yerkökü və s.-nin insan qidasında böyiik əhəmiyyəti var. İnsanlar çoxlu miqdarda meyvə və giləmeyvə (alma, armud, gilas, gavalı, üzüm) sortları yetişdirnişlər. Paltar hazırlamaq, yağ almaq və digər məqsədlər üçün insanlar texniki bitki sortlarından istifadə edirlər. Belə bitkilərə pambıq, kətan, giinəbaxan, zeytun və s. aiddir. Ağac bitkilərinin oduncağından tikinti materialı kimi istifadə edilir, kağız, süni ipək hazırlanır.
İnsanlar bitkilərin müxtəlif hissələrindən: toxumu, meyvəsi, kökü, yarpağı və gövdəsindən istifadə edirlər. Bəzilərini isə gözəl çiçəklərinə görə becərirlər.
Bitkilərdən təbabətdə müxtəlif xəstəliklərin mualicəsi üçün də geniş istifadə edilir. Bağayarpağı, çaytikanı, dəvədabanı, çobanyastığı, yemişan, əvəlik, gülxətmi, itburnu dərman bitkiləridir. Hazirda dərmanların 40%-a qədəri bitkilərdən hazırlanır. Bitkilərdən insan orqanizmi üçün zəruri olan çoxlu vitaminlər alınır.
Bitkilərin dəyərli qida və xammal olması ilə yanaşı, onlar həyatımızı bəzəyir, bizə hətta sevinc gətirir. İnsanların təsərrüfat fəaliyyəti canlı təbiətə elə giiclii təsir göstərir ki , bunun da nəticəsində canlı orqanizmlərin bir gox novu yerüzündən yox olur, bəzi növlərin isə yox olmaq təhlükəsi yaranır. Buna görə də xüsusi "Qırmızı Kitab" yaradılmışdır ki, burada belə bitki və heyvanlar haqqında məlumatlar yazılır. Belə bitkiləri, heyvanları qorumaq və artırmaq bizim ümumi borcumuzdur. Bunun üçün də biz onların həyatını və hansı şəraitdə çoxalmasını öyrənməliyik.
Botanika, zoologiya, anatomiya, fıziologiya və gigiyena canlılardan bəhs edən biologiya elminin ən mühüm sahələridir.
Anatomiya və fıziologiya elmlərinin inkişaf tarixi hələ eramızdan xeyli əvvəllərə təsadüf etsədə, yalnız XVI əsrin əvvəllərində Andrey Vezali müasir anatomiya elminin, XVII əsrin əvvəllərində isə Vilyam Harvey fiziologiya elminin əsasını qoymuşlar.
İnsan anatomiyası (yunanca anatenmo – yarıram) insan orqanizmin orqanlarının, toxumalarının, hüceyrlərinin quruluşunu və formasını öyrənən elmdir.
Fiziologiya (physis – təbiət, logos – elm) - tam orqanizmin və onu təşkil edən orqanların, toxumaların və hüceyrələrin müxtəlif funksiyalarını öyrənən elmdir.
Gigiyena (yunanca gigienos – sağlam) – insanın sağlamlığını qorumaq və möhkəmlətmək üçün əlverişli şərait yaratmaq, onun əməyini və istirahətini düzgün təşkil etmək, xəstəliklərin qarşısını qabaqcadan almaq üçün profilaktik tədbirlər görmək haqqında elmdir.
Psixologiya psixi proseslərin ümumi qanunauyğunluğunu və konkret insanın fərdi xüsusiyyətlərini öyrənən elmdir.

Anatomiya

danger — Sun, 30 Jan 2022 20:50:30 GMT

İnsanın biologiyası iki bölməyə ayrılır: morfologiya və fiziologiya.
Morfologiya orqanizmin formasından, daxili quruluşundan - strukturasından bəhs edən elmə deyilir. Fiziologiya üzvlərin vəzifələrindən bəhs edən elmdir. Forma və vəzifə bir-birilə sıx rabitədədir, bir-birini tamamlayır. Forma vəzifəyə təsir etdiyi kimi vəzifə də formaya təsir edir ki, onlar daim bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədə olur.
Anatomiya morfoloji elmdir və tədqiqetmə metoduna görə iki şöbəyə ayrılmışdır: makroskopik və mikroskopik anatomiya. Makroskopik anatomiya orqanizmi cihazsız, göz ilə yaxud bəzən az dərəcədə böyüdücü optik alətlərlə öyrənir. Mikroskopik anatomiya mikroskop vasitəsi ilə orqanizmin incə quruluşunu tədqiq edir. Bu elm öz növbəsində bir neçə şöbəyə ayrılır: 1) sitologiya - hüceyrələrdən, 2) histologiya - toxumalardan, 3) orqanologiya - üzvlərin mikroskopik quruluşundan bəhs edən elm.
Mikroskopik anatomiyaya bir də embriologiya üzvlərin ana bətnində inkişafından, diferensiasiyasından və formalaşmasından bəhs edən elm aiddir. Embriologiya ayrı-ayrı fərdin inkişafını - ontogenezini öyrənir.
Anatomiya əsrlər boyu inkişaf edib, zəngin nəzəri və faktik material toplamış və bir çox əhəmiyyətli bölmələrə ayrılmışdır:
Sistematik anatomiya - orqanizmin forma və quruluşunu ardıcıl olaraq sistemlər üzrə öyrənir. Bu elm orqanizmi sağlam halda tədqiq etdiyi üçün normal anatomiya adını daşıyır. Normal anatomiya başqa metodlarla bərabər təsviri metoddan da istifadə etdiyi üçün ona təsviri anatomiya da deyilir.
Nəzəri və ya ümumi anatomiya – orqanizmi təşkil edən üzvlərin vəzifəsi ilə əlaqədar olaraq onların quruluşunu, inkişaf proseslərini və formalaşmalarını izah edən qanunauyğunluqları öyrənir. Nəzəri anatomiyanın banilərindən biri P.F. Lesqaft olmuşdur. O, «Nəzəri anatomiyanın əsasları» adlı əsərində yazır ki, heyvan orqanizminin forma və quruluşunun əhəmiyyətini aydınlaşdıran nəzəriyyə və ümumi əsaslar çıxarılmayınca anatomiyanın bir elm kimi əhəmiyyəti olmayacaq və həyata tətbiq edilməyəcəkdir. Fəlsəfəsiz elm yoxdur. Müasir anatomiya insan orqanizminin nəinki «necə» qurulduğunu, eyni zamanda «nə səbəbə» belə təşkil olduğunu öyrənir. Bununla da o, əvvəlki anatomiyadan fərqlənir.
Topoqrafik anatomiya - sağlam üzvlərin və bədən hissələrinin vəziyyətcə nahiyələrə, skeletə və birbirinə olan nisbətlərindən bəhs edir. Əgər sistematik anatomiya üzvləri sistemlər üzrə tədqiq edirsə, topoqrafik anatomiya orqanizmi nahiyələrə bölüb orada olan üzvlərin və ya törəmələrin səthi qatlardan dərin qatlara doğru vəziyyətlərini və qarşılıqlı nisbətlərini öyrənir.
Cərrahi anatomiya - patoloji şəraitdə olan, yaxud patoloji proseslərə tutulmuş üzvlərin vəziyyətini və bir-birinə olan nisbətlərini öyrənir. Topoqrafik və cərrahi anatomiyanın inkişafı məşhur rus alimi N.İ. Piraqovun adı ilə bağlıdır.
Plastik anatomiya - orqanizmin müxtəlif vəziyyət və hallarında zahiri şəklindən və proporsiyalarından bəhs edən elmdir; rəssamlıqda və heykəltəraşlıqda tətbiq edilən sahədir.
Dinamik anatomiya - orqanizmin «anatomik qüvvələrini», yəni vəzifələrini, bu və ya başqa hərəkətlərdə bədən ağırlığının təsirini öyrənir. Dinamik anatomiyanın idman və bədən tərbiyəsi ilə məşğul olanlar üçün çox böyük əhəmiyyəti vardır.
Yaş anatomiyası - üzvlərin forma, quruluş və vəziyyətcə yaş xüsusiyyətlərindən bəhs edir. İnsan orqanizmi həmişə bir halda qalmır, o, döllənmə vaxtından başlayaraq ölənə qədər tədricən dəyişir, dinamik bir sistem təşkil edir. Yaş anatomiyasının əsasını N.P. Qundobin qoymuşdur.
Eksperimental anatomiya - bədənin quruluşunu diri orqanizm, başlıca olaraq diri heyvan üzərində öyrənir və eksperimental metoddan istifadə edir. Rentgen şüalarının köməyi ilə daxili üzvlərin vəziyyəti, ürəyin yerdəyişməsi, diafraqmanın və oynaqlarda sümük uclarının hərəkəti öyrənilir. Buna «canlı üzərində anatomiya» öyrənmə üsulu deyilir və anatomiyanın bu şöbəsi rentgen anatomiya adlanır. Təbiidir ki, bu metod vasitəsi ilə üzvlərin forması və vəziyyəti haqqında daha düzgün məlumat əldə etmək olur.
Müqayisəli anatomiya - heyvan orqanizmlərinin forma, quruluş və mənşəyindən bəhs edərək müqayisəetmə üsulundan istifadə edir. Bu elm heyvan növlərinin inkişaf tarixini - filogenezi öyrənərək embriologiya ilə birlikdə orqanizmin forma və quruluşunun təkamül prosesi nəticəsində necə meydana çıxdığını və inkişafını müəyyən etməyə imkan verir.
Patoloji anatomiya - normal anatomiyanın əksinə olaraq, bu və ya başqa xəstəliyə tutulmuş orqanizmin, yaxud onun üzvlərinin patoloji (xəstəlik nəticəsində meydana çıxan) dəyişikliklərindən bəhs edir.
Anatomiyada müayinə metodları
Anatomiya elmini öyrənmək üçün yuxarıda qeyd olunduğu kimi, bir neçə metoddan istifadə edilir: təsviri, embrioloji, müqayisəli anatomiya (genetik, təkamül) və fizioloji (eksperimental) metodlar.
Təsviri metod - ən qədim metodlardan olub üzvləri sadəcə təsvir etməkdən ibarətdir. Bu metod bir o qədər mükəmməl deyildir. P.Laplasın dediyi kimi, «Əgər insan təkcə faktları toplamaqla kifayətlənsəydi, elm faydasız nomenklaturadan (siyahıdan) ibarət olardı və insan heç zaman təbiətin ali qanunlarını dərk edə bilməzdi».
Embrioloji metod - rüşeymin (fərdin) şəxsi inkişaf prosesini (ontogenezi) və müqayisəli anatomiya metodu
- növün inkişaf tarixini (filogenezi) öyrənməklə üzvlərin formalaşmasını, mənşəyini izah etməyə imkan yaradır. Son iki metod genetik metodun əsasını təşkil edir.
Fizioloji metod (eksperimental metod) eksperiment vasitəsi ilə üzvlərin daşıdığı vəzifələri öyrənir, onları forma və quruluşları ilə əlaqələndirir. Vəzifə ilə forma arasında olan qarşılıqlı asılılıq o qədər böyükdür ki, bəzən üzvün forma və quruluşuna əsaslanaraq onun vəzifəsini müəyyən dərəcədə təyin etmək olur.
Müasir anatomiya bu metodlardan əlavə dünyanı dərk etməyə, təbiət və cəmiyyət hadisələrinə düzgün yanaşmağa, orqanizmdə gedən inkişaf və fizioloji proseslərin mahiyyətini izah etməyə yönəlmiş yeganə elmi metod olan dialektik metoda əsaslanır.
İnsan orqanizmini öyrənmək məqsədi ilə bir çox metodlar tətbiq edilir.
Təşrih (yarma) metodu. Təşrih əsas metodlardan biri olub, onun tətbiqində əsas məqsəd üzvləri: əzələ, sinir, damar və daxili üzvləri axtarıb tapmaqla bərabər eyni zamanda onların orqanizmin xarici səthinə (nahiyələrinə) olan proyeksiyanın (holotopiyasını),skeletə olan nisbətini (skeletotopiyasını) və qonşu üzvlərə olan nisbətini (sintopiyasını) öyrənməkdir.
Təşrih metodundan qədim zamanlarda bir sıra dini səbəblər üzündən istifadə edilmirdi. O zamanlar yalnız gözdən keçirmə və əlləmə (palpasiya) metodları tətbiq edilirdi. Hazırda təşrih metodu bir sıra alətlərin tətbiq edilməsi ilə texniki cəhətdən mükəmməlləşmiş və ondan geniş surətdə istifadə edilir. Təşrih zamanı bir sıra alətlər: skalpel (lanset), anatomik (dişsiz) pinset, cərrahi (dişli) pinset, qayçı, mişar, qarmaq, paz, qısqac və s. işlədilir.
Uzun müddət təşrih aparmaq üçün meyit əvvəlcə balzamlanır. Bu məqsədlə bir sıra sıxlaşdırıcı maddələr - formalin, alkohol, qliserin, sink-xlorid, mətbəx duzu, yaxud dondurma tətbiq edilir. Sıxlaşdırıcı maddə məhlul halında müəyyən konsentrasiyada şırınqa edilir, yaxud xüsusi aparatlar vasitəsi ilə qan-damar sisteminə vurulur.
İnyeksiya metodu. XVI əsrdə təşrih metoduna inyeksiya metodu əlavə edilmişdir. İnyeksiya metodu damarları, boşluqları, yarıqları, axacaqları boyanmış və sıxlaşdırmağa qabil məhlullar ilə şırınqa vasitəsi ilə doldurmaqdan ibarətdir. İlk dəfə bu metod XVI əsrdə böyrək damarları üzərində aparılmış və şırınqa etmək üçün sudan istifadə edilmişdir. Həmin əsrdə B. Yevstaxi qan damarlarını hava ilə və boyanmış maye ilə inyeksiya etmişdir. Sonrakı əsrlərdə bu metod xeyli təkmilləşmiş və inyeksiya etmək üçün bir sıra maddələr təklif edilmişdir. İnyeksiya metodu iki cürdür - təbii və süni. Təbii inyeksiya zamanı lazımi məhlul diri heyvanın venalarına şırınqa edilir və ürəyin fəaliyyəti nəticəsində bədənə yayılır. Süni inyeksiya meyit üzərində aparılır.
Korroziya metodu. Adi inyeksiya metodu ilə zərif damarları axtarıb tapmaq mümkün olmur. Odur ki, XVII əsrdə korroziya (yeyilmə) metodu təklif edilmişdir. Bu metod üzrə damarlar, boşluq, yaxud axacaqlar çürümə prosesinə, turşu və qələvilərin təsirinə məruz qalmayan sərtləşməyə qabil boyanmış məhlullarla inyeksiya olunur. Sonra həmin üzv müəyyən faizli turşu və ya qələvi içərisinə salınır. Bu zaman bütün toxumalar əriyir, damarlarda olan sərtləşmiş maddə isə qalır, damarların şəklini saxlayır. Bu metod ilə vaxtilə İ.Hirtl, rus alimlərindən İ.V. Buyalski və A.A. Krasusskaya gözəl preparatlar hazırlamışlar.
Şəffaflandırma metodu. XX əsrin əvvəllərində inyeksiya metoduna əlavə olaraq şəffaflandırma metodu təklif edilmişdir. Bu metod üzrə bir üzv inyeksiya olunduqdan sonra müəyyən məhlullardan keçirilir, sıxlaşdırılır və alkohol təsiri ilə suyu çıxarılır. Sonra şüasınma əmsalı həmin üzvün sınma əmsalına bərabər olan məhlula salınır. Bu zaman üzv şəffaflaşır və daxilindəki inyeksiya olunmuş damarlar görünür.
Boyama metodu. Bu metod vasitəsi ilə müəyyən üzv, yaxud toxuma müxtəlif boyalarla rənglənib, onları təşkil edən elementlərin müəyyən rəngə boyanması ilə öyrənilir. Bu metoddan mikroskopik anatomiyada geniş surətdə istifadə edilir.
İşıqlandırma metodu. Bu metod makro- yaxud nmikroskopik preparatları keçici ya əks olunan şüalar ilə işıqlandırmaqdan ibarətdir. İşıqlandırma metodu V.P.Vorobyov tərəfindən sinir sistemi preparatlarını öyrənmək məqsədi ilə təkmilləşdirilmişdir. Qabaqcadan preparatlar metilen abısı və yaxud ağır metal (qızıl, gümüş) duzları ilə boyanıb keçici şüa altında adi, ya binokulyar zərrəbin (lupa) vasitəsi ilə öyrənilir.
Dondurma metodu. XIX əsrdə məşhur rus alimlərindən N.İ. Piroqov dondurulmuş meyiti kəsmək (qat-qat mişarlamaq) metodu təklif etmişdir. Bu metod vasitəsi ilə üzvlərin, sinir və damarların topoqrafik nisbətləri olduğu öyrənilir. Təsvir olunan metod topoqrafik anatomiyada istifadə edilir.
Eksperimental metod. Bu metod diri heyvanlar büzərində eksperiment aparmaqdan ibarətdir. Məşhur rus alimlərindən P.F. Lesqaft hərəkət üzvlərini öyrənərkən bu metoddan geniş surətdə istifadə etmişdir. Son zamanlar damar kollaterallarını öyrənmək məqsədi ilə bu metod V.N. Tonkov məktəbi və başqaları tərəfindən tətbiq olunmaqdadır.
Dioptroqrafiya metodu. 1927-ci ildə dioptrioqrafiya adlanan yeni topoqrafik-anatomik metod təklif edilmişdir. Bu metod xüsusi alətlə meyiti qat-qat təşrih etmək vasitəsi ilə üzvləri təbii ölçüdə bir-biri üzərinə proyeksiya etməkdən ibarətdir. Proyeksiya nedərkən eyni zamanda üzvlərin konturunu kağız üzərinə köçürmək olur.
Rentgen metodu. Bu metod 1895-ci ildə fizik Konrad Rentgen tərəfindən kəşf olunmuş və onun adı ilə adlanmış x-şüaları vasitəsi ilə canlıda və meyitdə üzvlərin quruluşunu və nisbətlərini (topoqrafiyasını) öyrənməkdən ibarətdir. Rentgen şüaları öz atom çəkisinə malik bir çox üzvlərdən keçir, əksinə, digər qism yüksək atom çəkisinə malik üzvlərdən ya zəif keçir, ya heç keçə bilmir. Bunun nəticəsində həmin şüalar bədəndən keçdikdə xüsusi ekran, yaxud fotolent üzərində müxtəlif dərəcədə kölgə salır. Bu kölgənin intensivliyi, xarakteri, konturu və qarşılıqlı nisbəti üzvlər haqqında müəyyən məlumat almağa imkan verir. İlk dəfə rentgen şəklini (əlin şəklini) 1895-ci ildə Kölliger almışdır. Rentgen şüaları kəşf olunduqdan bir az sonra ilk dəfə anatomiyada V.N. Tonkov və P.F. Lesqaft tərəfindən (1896-cı ildə) tətbiq edilmişdir.
Rentgen metodunun iki üsulu vardır: a) rentgenoskopiya - üzvün kölgəsi ekran üzərində öyrənilir və b) rentgenoqrafiya - üzvün şəkli fotolent üzərinə salınır. Retgen metodu anatomiyada hərəkət üzvlərini, onların dinamikasını, daxili üzvlərin topoqrafiyasını öyrənərkən tətbiq edilir. Boşluğu olan üzvləri, damarları və boşluqları öyrənmək üçün qabaqcadan onların daxilinə rentgen şüalarını keçirməyən kontrast maddə, yaxud maye, ya da hava vurulmalıdır.
Mumiya, yaxud quru preparat hazırlama metodu. Bu metod hələ yeni eradan 2 min il əvvəl Misirdə tətbiq edilirdi. Bu üsül nəinki misirlilərə, hətta assurilərə, iranlılara və skiflərə bəlli idi. Keçmişdə hazırlanmış bir sıra mumiyalar indiyədək bəzi muzeylərdə saxlanılır. Bu metodun mahiyyəti bütöv meyitə, yaxud onun ayrı-ayrı hissələrinə xüsusi balzamlayıcı məhlul, yaxud maddələrlə təsir edərək onu qurutmaqdan ibarətdir. 1943-cü ildə N.S. Xarçenko yeni mumiya metodu təklif etmişdir. Bu metodda ayrı-ayrı üzv, yaxud bütün meyit fizioloji məhlulla yuyulur və sonra həmin sistemə xüsusi preparat vasitəsi ilə müəyyən təzyiq altında, 37-380C temperaturda hava vurulur, bu qayda ilə kiçik üzvlər 3-4 saat, böyük üzvlər isə 6-8 saat qurudulur. Nəticədə üzv büzüşmür, öz formasını və ümumi quruluşunu saxlayır.